Inleiding
Paramedisch Centrum - Diëtetiek
U heeft het advies gekregen om een dieet te volgen bij coeliakie. Hier krijgt u meer informatie over dit dieet.
Wat is coeliakie?

Coeliakie spreek je uit als 'seuliakie'. Als je coeliakie hebt, dan word je ziek van het eten van gluten. Vaak heb je dan last van diarree, een opgezette buik, buikpijn, vermoeidheid of groei je niet goed. De binnenkant van de dunne darm raakt beschadigd als je gluten hebt gegeten. Hierdoor kan je lichaam de voedingsstoffen uit het eten niet goed opnemen.
Om ervoor te zorgen dat je darmen weer goed gaan werken en de voedingsstoffen uit het eten weer goed kunnen opnemen, is het belangrijk om geen gluten meer te eten. Dit heet het glutenvrije dieet.
Glutenvrij dieet
Voeding vrij van gluten

Gluten zijn kleine stofjes die in granen zitten. Het zit in bijna alle soorten granen, zoals in tarwe, rogge, gerst, spelt en kamut. Het zit bijvoorbeeld in brood, crackers, beschuit, pasta (zoals macaroni en spaghetti), pizza, soep, saus, worst, koek, sommige snoepjes en taart.
Producten met gluten mag je dus niet meer eten. De meeste van deze producten kan je ook glutenvrij kopen of zelf bakken, zoals glutenvrij brood, glutenvrije pasta en glutenvrije koekjes.
Wat je wel mag eten zijn producten waar geen gluten in zitten. Rijst, soja, maïs, fonio, boekweit en teff zijn glutenvrij. Andere producten waar geen gluten in zitten, zijn bijvoorbeeld aardappels, groente, fruit, vis, vlees en melk.
Wat mag je niet eten?

Tarwe, rogge, gerst, spelt, kamut en producten die gemaakt zijn van deze granen.
Zoals gewoon brood, cruesli, muesli, beschuit, crackers, koek, taart, pasta, vermicelli en snacks (zoals kroketten en frikadellen).
Maar ook producten waar deze granen in verwerkt zijn, zoals sommige soorten snoep, ijs en chips.
Wat mag je wel eten?

Maïs, rijst, aardappels, peulvruchten, noten en zaden, groente en fruit, melk, vis en vlees (zonder paneermeel), olie en eieren.
Glutenvrije (dieet)producten, zoals glutenvrij brood, koek, cake, taart, pasta en kroketten. Deze producten kan je ook zelf maken.
Boodschappen doen

Boodschappen doen kost meer tijd wanneer u of uw kind een voedselallergie heeft. U zult etiketten moeten lezen of navraag doen bij de bakker, de slager en/of de fabrikant welke ingrediënten een product kan bevatten.
Het bezoeken van meerdere supermarkten kost misschien meer tijd, maar kan meer variatie- en keuzemogelijkheden geven. Het ene merk product kan als ingrediënt gluten bevatten, het andere product niet. Het is dus belangrijk altijd de verpakking te controleren.
Het is raadzaam om:
patiëntenwebsites in de gaten te houden;
lid te worden van allergiecommunities op social media (zoals Facebook);
indien nodig de fabrikant te bellen bij onduidelijkheid.
Adressen van natuurvoedingswinkels en reformhuizen zijn op internet te vinden.
Etiketten lezen
Waar moet u op letten?

Het is belangrijk om alle etiketten te lezen, want dan kan je zien of er wel of geen gluten in het product zitten. In het rijtje van de ingrediënten staat alles wat in het product zit. Vaak staat er ook op de verpakking:
Allergie-informatie: Bevat gluten of Bevat tarwe, rogge, gerst (gluten)
Als er op een product een glutenvrij teken staat, betekent het dat er geen gluten in zitten (of dat het product minder dan 20 ppm gluten bevat, dit kunnen de meeste mensen met coeliakie verdragen) en mag je het dus wel eten. Hierboven zie je het glutenvrije teken. Dit glutenvrije teken staat niet op alle producten, dus dan is het belangrijk om altijd bij de ingrediënten kijken.
Als 1 van de volgende woorden op het etiket bij de ingrediënten staat, bevat het product gluten:
tarwe, rogge, gerst, spelt, kamut, triticale (kruising van tarwe en rogge);
tarwemeel, tarwebloem, tarwezetmeel (wel toegestaan in glutenvrije producten met het glutenvrije teken), tarwemout, tarwegriesmeel, tarwezemelen, tarwevlokken, tarwekiemen;
couscous, bulgur, seitan;
roggemeel, roggebloem;
havermeel, havermout, havervlokken, haverzemelen (zie het stukje over haver, boekweit en quinoa);
boekweitkorrels, -meel en –vlokken (zie stukje over haver, boekweit en quinoa);
quinoa (zie stukje over haver, boekweit en quinoa);
gort, parelgort, gerstemeel, gerstebloem, gerstemout, grutten.
Als dit op het etiket staat, mag je het product dus niet eten.
Ingrediëntbenamingen/afgeleide producten
Let bij het lezen van het etiket op verschillende benamingen. Een product kan gluten bevatten als 1 van de volgende termen op de verpakking vermeld wordt:
bloem;
durum tarwe (harde tarwe, wordt vooral gebruikt voor pasta’s);
gerst/ gort;
gluten;
haver;
kamut;
mout (bier, smaakmaker, chocolade);
rogge;
spelt;
tarwe;
glutenbevattende granen.
Glutenvrij
Soja, maïs, rijst, boekweit (kasha), guarpitmeel, tapioca (cassave), teff, sorghum/durra/kafir, fonio, arrowroot of pijlwortel, agar-agar, johannesbroodpitmeel/carobe (E410), gelatine, xanthaangom, quinoa, amaranth, gierst (millet) en raapzaad zijn glutenvrij.
Hoewel het misschien niet zo lijkt, bevatten glutaminezuur en glutam(in)aat geen gluten, dit zijn smaakversterkers (E320 t/m E625).
Veel glutenvrije producten zijn op te zoeken in apps of op de website van de fabrikant. Het blijft belangrijk dat je altijd het etiket blijft lezen, dit om er zeker van te zijn dat het product geen gluten bevat. De fabrikant kan de samenstelling van producten namelijk altijd veranderen.
Zetmeel
Er zijn verschillende soorten zetmeel. Op het etiket staat altijd het gebruikte zetmeel vermeld. Heeft de fabrikant glutenvrij meel (bijvoorbeeld van aardappel of maïs) gebruikt, dan is de vermelding zetmeel of gemodificeerd zetmeel voldoende. Deze producten mag je eten, want deze bevatten geen gluten.
Tarwezetmeel
Een glutenvrij product bevat soms tarwezetmeel. Dit tarwezetmeel is bewerkt, waardoor de gluten er zoveel mogelijk zijn uitgehaald. Dit is wat verwarrend, omdat het product niet 100% glutenvrij is. Uit onderzoek is gebleken dat veel mensen met coeliakie zonder problemen tarwezetmeel uit glutenvrije producten kunnen eten.
Tarwezetmeel in glutenvrije producten mag je daarom wel eten. Maar als je nog steeds last van je darmen blijft houden terwijl je verder glutenvrij eet, dan is het beter om ook geen glutenvrije producten met tarwe- en gerstezetmeel te gebruiken.
Haver, boekweit en quinoa
Van nature zijn haver, boekweit en quinoa glutenvrij. In Nederland worden haver, boekweit en quinoa en producten die hiervan zijn gemaakt echter afgeraden, omdat deze granen vaak in de fabriek in contact komt met gluten. Deze granen zijn wel toegestaan als er duidelijk op de verpakking staat dat het gaat om glutenvrije haver, boekweit of quinoa. Dit is te zien aan het 'glutenvrij' logo op de verpakking.
Verreweg de meeste mensen met coeliakie verdragen glutenvrije haver, -boekweit en -quinoa goed. Als je haver introduceert in je dieet, begin dan met kleine hoeveelheden en bouw het langzaam op.
Let op wijzigingen receptuur!

Het is raadzaam om patiëntenwebsites in de gaten te houden, lid te worden van allergiecommunities op social media (zoals Facebook) en indien nodig de fabrikant te bellen bij onduidelijkheid. Adressen van natuurvoedingswinkels en reformhuizen zijn op internet te vinden.
Lees bij aankoop van een product altijd de lijst met ingrediënten door, het is altijd mogelijk dat het recept van een product is gewijzigd. Let hierbij op veranderingen van het etiket (kleur, verpakking), en vermeldingen als:
verbeterd recept;
nu nog lekkerder.
De fabrikant hoeft niet te vermelden dat het product nieuw of veranderd is, dus controleer iedere keer opnieuw het etiket. Veel fabrikanten hebben ook een website waarop u allergenen informatie terug kunt vinden. Ondanks dat dit vaak klopt, komt het nog weleens voor dat de informatie op de website niet volledig of actueel is. De verpakking is daarom altijd het uitgangspunt.
Het nauwkeurig lezen van de ingrediënten is zeer belangrijk!
Bij twijfel het voedingsmiddel niet gebruiken.
Kruisbesmetting
Wat is kruisbesmetting?

Bij kruisbesmetting komt het allergeen (in dit geval gluten) van het ene product op het andere. Bijvoorbeeld een lepel gebruiken om eerst gerecht met gluten te proeven en daarna met dezelfde lepel proeven of de rijst gaar is. Hierdoor maak je van een product waar geen gluten in zat, een product waar wel gluten in zit.
Om een allergische reactie te voorkomen is het belangrijk om kruisbesmetting te voorkomen. Let er bij het klaarmaken van gerechten of producten altijd op dat de producten niet in aanraking zijn gekomen met gluten of producten die gluten kunnen bevatten.
Ook wanneer er met knutselmaterialen die gluten bevatten wordt gewerkt, kan kruisbesmetting ontstaan. Het materiaal met gluten zit aan je vingers en kan via eten of omdat per ongeluk de vingers in de mond wordt gestoken een allergische reactie geven.
Kinderen die heel allergisch zijn voor gluten kunnen al van een klein beetje gluten ziek worden. Let daarom ook op als u zelf gluten of een product met gluten heeft gegeten en u uw kind een kus wilt geven. Door de kus kan uw kind in aanraking komen met gluten. Overleg met de kinderarts of diëtist of uw kind zo allergisch is dat u hier rekening mee moet houden.
Let ook goed op het wassen van de handen, het gebruik van bestek of bij uit eten gaan.
Hygiëne

Het aanraken van gluten is niet erg, maar het binnenkrijgen van gluten via het eten wel, al is het maar een heel klein kruimeltje.
Het is daarom belangrijk om schoon en netjes te werken. De kans op besmetting is dan zo klein mogelijk. Enkele tips hiervoor zijn: was altijd goed je handen voor het eten, bewaar glutenvrije producten apart van producten met gluten en gebruik schoon bestek. Het is verstandig om een eigen boterkuipje en eigen potjes met beleg te hebben. Je kan speciale stickers plakken op producten die alleen door jou gebruikt mogen worden, zodat ze glutenvrij blijven. Deze stickers zijn te bestellen bij de Nederlandse Coeliakie Vereniging.
School, non-food en kosten
Op school

Het is belangrijk dat op school rekening wordt gehouden met wat jij wel en niet kan eten en drinken De juffen en meesters moeten weten wat je wel en niet mag eten. Hoe meer mensen weten wat een glutenvrij dieet is, hoe groter de kans is dat ze er rekening mee kunnen houden. De coeliakievereniging geeft lijsten uit met een handig overzicht van wat je wel en niet kunt eten bij coeliakie.
Als je twijfelt of je iets wel of niet mag eten, kan je het beter niet nemen. Het is verstandig om voor de zekerheid een trommeltje met glutenvrije traktaties speciaal voor jou in de klas te hebben.
Non-food

Gluten zitten niet alleen in eten. Ook in schmink, (spaar)zegels, enveloppen, medicatie, vitaminepreparaten, diervoeder en cosmetica (zoals lippenstift en lippenbalsem) kunnen gluten aanwezig zijn.
Wanneer personen de neiging (nog) hebben om knutselmaterialen in de mond te steken, let dan op dat er ook in knutselmaterialen zoals klei, lijm en verf gluten kunnen zitten.
Het is aan te raden om voor glutenvrije varianten te kiezen. De Nederlandse Coeliakie Vereniging beschikt over handige lijsten met glutenvrije alternatieven van bovenstaande producten.
Kosten

Voor een glutenvrij dieet zijn de kosten aftrekbaar bij de Belastingdienst. Kijk voor meer informatie op de site van de Belastingdienst
Volwaardige voeding
Algemeen advies
Het is moeilijk om een algemeen advies te geven over de aanvullingen die nodig zijn bij het volgen van een glutenvrij dieet. Als de darmen hersteld zijn en (weer) voldoende voedingsstoffen kunnen opnemen en de voeding voldoende voedingsstoffen bevat, zijn er geen extra voedingsstoffen nodig.
Glutenvrij dieet

In het glutenvrije dieet ontbreken echter de graanproducten die veel voedingsvezels, ijzer, vitamine B1 en foliumzuur bevatten. Het is daarom aan te raden onderstaande glutenvrije producten regelmatig te eten aangezien deze rijk zijn aan voedingsvezels, ijzer, vitamine B1, jodium en foliumzuur:
glutenvrije havermout, havervlokken of havermeel (zie stukje over haver, boekweit en quinoa);
glutenvrije boekweitkorrels, -meel en –vlokken (zie stukje over haver, boekweit en quinoa)
amaranth;
zilvervliesrijst;
peulvruchten (zoals bruine, witte, kidney, borlottibonen, kikkererwten, linzen);
lijn-, sesam- en maanzaad, chiazaad;
zonnebloem-, pompoenpitten;
groente, fruit en rauwkost;
gedroogde en gekweekte zuidvruchten (let op! check de etiketten want soms wordt meel gebruikt als anti-kleefmiddel voor dit soort producten);
noten (zoals walnoten, amandelen, hazelnoten, macadamianoten, paranoten, pecannoten);
aardappels;
fibrex (bietenvezels) en fruitvezels;
kokosrasp;
maïskorrels, -vlokken en –zemelen.
Jodium
Jodium is onmisbaar voor een goede groei en het goed functioneren van het menselijk lichaam. Jodium komt van nature vooral voor in alles wat uit de zee komt, zoals zeewier, zeevis en schaalen schelpdieren en daarnaast een beetje in bijvoorbeeld zuivelproducten en eieren. Omdat we in Nederland relatief gezien weinig zeevis eten, wordt door bakkers in Nederland aan het meeste (glutenbevattende) brood gejodeerd bakkerzout (hierin zit extra veel jodium), toegevoegd. Aan kant en klaar glutenvrij brood wordt vaak geen zout met jodium toegevoegd.
Daarom adviseren wij bij het zelf bakken van glutenvrij brood glutenvrij bij voorkeur gejodeerd (glutenvrij!) bakkerszout te gebruiken en anders keukenzout met jodium. Bij een bakmix is er overigens al vaak (al dan niet gejodeerd) zout toegevoegd. Voeg dan niet extra zout toe. Teveel zout is niet gezond, het is daarom aan te bevelen om ook te kiezen voor andere jodiumrijke bronnen zoals zeevis, zuivel en eieren.
Bij sommige kinderen kan het verstandig zijn om (tijdelijk) een multivitaminen preparaat te gebruiken. Een glutenvrije multivitaminen voor kinderen van 3-12 jaar is bijvoorbeeld Davitamon Junior.
Wat betreft jodium is er door de consumentenbond een onderzoek gedaan naar preparaten en welke preparaten daadwerkelijk de hoeveelheden bevatten die wordt vermeld op de verpakking.
Recepten glutenvrij
Recept glutenvrij brood in de broodbakmachine

Ingrediënten
350 gram glutafin broodmix
310 gram handwarmwater
45 gram broodverbeterpasta
1 theelepel broodaroma
1 theelepel honing ( ik gebruik 1 theelepel speciale zoetstof)
5 gram gedroogde gist
Bereidingswijze
Zet het bakblik van de broodbakmachine op de weegschaal en zet die op 0.
Weeg de broodverbeterpasta in de bakvorm.
Dan eerst de broodaroma en de honing erbij doen.
Zet de weegschal op 0 en weeg het water af. Zet de weegschaal weer op 0 en weeg de broodmix af met daarbij ook de gist. In totaal 355 gram. Bakstand broodbakmachine op normaal/ basis.
Variatiemogelijkheid: vervang het water: 50 ml minder voor 1 ei, gebruik dan 1 ei en melk in plaats van water.
Recept glutenvrije pannenkoeken (met eventueel een hartige topping)
Ingrediënten pannenkoek voor 3-4 porties
100 gr boekweitmeel (glutenvrij)
100 gr quinoameel (glutenvrij)
snufje zout
1 groot ei
3 dl (soja)melk
1 dl koolzuurhoudend water (voor een luchtig effect)
margarine (om in te bakken)
Ingrediënten hartige topping
100 gr spinazie
50 gr zachte geitenkaas
zongedroogde tomaatjes
bloemenhoning
walnoten
Bereidingswijze
Meng het boekweit- en quinoameel met het zout en het ei.
Schenk de melk erbij tot het beslag vloeibaar en glad is. Voor een luchtig effect voeg je koolzuurhoudend water toe.
Met een kwastje kun je de margarine verdelen in de pan. Bak de pannenkoek aan beide kanten goudbruin.
Plaats de pannenkoek op een bord en leg de spinazie, geitenkaas en zongedroogde tomaatjes op de pannenkoek. Strooi er een handje walnoten overheen en maak af met honing. De spinazie liever warm? Bak deze even aan in een ander pannetje en laat de spinazie uitlekken voordat deze op de pannenkoek belandt.
Vragen
en meer informatie
Heeft u nog vragen?

Indien u nog vragen heeft over coeliakie of uw dieet, kunt u contact opnemen met het Paramedisch Centrum, te bereiken op (0570) 53 50 20. Vraag naar de diëtetiek.
Meer informatie

Kijk voor meer informatie ook op dz.nl.
Overige websites vol informatie zijn:
Naam | Website |
|---|---|
Nederlandse Coeliakie Vereniging | |
Couliac Youth of Europe (internationale jongeren vereniging voor jongeren met couliakie) | |
Voedingsadviezen bij glutenintolerantie | |
Glutenvrij meel, teff | |
Glutenvrij uit eten in glutenvrije restaurants |
Het is aan te raden om lid te worden van de Nederlandse Coeliakie Vereniging (www.ncv.nl).
Er zijn verschillende websites die glutenvrije producten verkopen. Een aantal voorbeelden:
www.thefreefromshop.nl, heeft ook een winkel in Apeldoorn.
Rechten en regels. Kent u ze?

Wij doen er alles aan om u de beste zorg en behandeling te geven. Dat doen we samen met u. Voor zowel u als de zorgverlener zijn er rechten en plichten. Het is belangrijk dat u ze kent. Bijvoorbeeld wat mag ik van mijn zorgverlener verwachten? Waar kan ik mijn medische gegevens inzien? Wat houdt het recht op privacy in? U leest ze op https://www.dz.nl/patient/rechten-en-regels.